Fikrət Həsən oğlu Rzayev

 

Fikrət Həsən oğlu Rzayev

 (1936-2013)

Azərbaycan neft sənayesinə və dilçilik elminə ağır itki üz vermişdir. Görkəmli tədqiqatçı-mühəndis, uzun müddət “AZİNMAŞ”da çalışmış Fikrət Həsən oğlu Rzayev 28 fevral 2013-cü il tarixində qəflətən dünyasını dəyişmişdir.

Fikrət müəllim neft və qaz mədənlərinin maşın və avadanlığı üzrə ali təhsilli ən yüksək səviyyəli mütəxəssis olmaqla bərabər, novator dilçi-tədqiqatçı kimi də çox ciddi araşdırmalar aparmışdır. Onun Azərbaycan dilində (eyni zamanda alman və rus dilləriylə müqayisəli şəkildə) fonemlərin - sait və samit səslərin - məna əmələgətirmə xüsusiyyətlərini açması bu sahənin mütəxəssislərində özünəməxsus rəğbət yaratmışdır.

Hələ 1995-96-cı illərdə Fikrət Rzayevin “Adəm dili haqqında”, “Fonemlər nəyə işarədirlər” məqalələri N.Tusi adına ADPU-nun tematik toplularında dərc olunmuşdur və onun elmə gətirdiyi bu yeniliklər klassik dilçilik tədqiqatı sahəsinə novatorcasına yanaşmanın təməli hesab olunur.

1998-ci ildə Fikrət Rzayev o dövrəqədərki araşdırmalarını topladığı 600 səhifəlik əlyazmasının üstündə bir daha və yenidən işləyərək, sadə və geniş oxucu kütləsi üçün anlaşıqlı olsun deyə, iki aya “Sözün sirri-səsin sirri” kitabını çapa vermişdir.

1999-2000-ci illərdə qardaşı Vahid Rzayevlə həmmüəllif kimi “Yaranış haqqında söhbət” adlı üç hissədən ibarət elmi-fəlsəfi toplunu ictimaiyyətin müzakirəsinə çatdırmışdır.

2012-ci il müdriklik çağını yaşayan Fikrət Rzayevin həyatında yazdığı “Söz” və “Söz konstruktorluğu” kitablarının nəşr olunması ilə yaddaşlarda əbədi qalacaq.

Xalqa və Vətənə sonsuz sevgisi olan Fikrət Rzayev yorulmadan Azərbaycan dilçiliyinin zənginliyini, ilkdən ilkinliyini çatdırmaq üçün çalışırdı. Onun üstündə işlədiyi son araşdırmalar da xüsusi təmkin, fenomenal bacarıq və sonsuz çalışqanlıq tələb edirdi. Belə ki, Sözün həqiqi mənasında son nəfəsinə qədər kompüter arxasında bu amala xidmət edən araşdırmalar üzərində işləyən Fikrət Rzayevin növbəti tədqiqatı milli kimliyimizi, dəyərlərimizi nişan verən və bu yaxınlarda işıq üzü görəcək “Adlarımızı qoruyaq” əsəriydi...

Allahdan bu gözəl insana, yaradıcı alimə rəhmət diləyirik. Heyif Ondan...

“AqRa” Elmin İnkişafına

Dəstək İctimai Birliyi

E-mail: aqra_tehsil@mail.ru

Read More

Fikrət Rzayevin Söz Konstruktorluğu əsəri

Fikrət Rzayev
Söz Konstruktorluğu

Kitabın Elektron versiyasını YÜKLƏ.

Read More

Azərbaycan əlifbası dəyişdirilir?

Hazırkı latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında dəyişiklik edilməsinə ehtiyac var. Bunu cümə günü Trend-ə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Dilçilik İnstitutunun direktor əvəzi Fəxrəddin Veysəlli deyib.

Bu fikrini elmi cəhətdən əsaslandıran Veysəllinin sözlərinə görə, bu gün Azərbaycan əlifbasında külli miqdarda olmasa da, bir neçə artıq işarə var.

O hesab edir ki, əlifbamızdakı "q", "ğ", "ə", "ç" hərfləri daha münasib formada yazıla bilər. İnternetlə yazışan zaman da bu hərflərdən istifadə etdikdə çətinliklər yaranır.

Onların nə ilə əvəzlənməsinə gəldikdə, Veysəlli deyib ki, bunu hələ fikirləşmək lazımdır. Bunun üçün qrafemlərin birləşməsindən də istifadə etmək olar.

Veysəlli Azərbaycan dilində "ə"nin hazırkı yazılış formasını elmi cəhətdən düzgün saymır.

O bildirib ki, Azərbaycan dilində "ə" istisna olmaqla, bütün incə saitlər qalın saitlərin üzərinə (ö, i, ü) nöqtə qoymaqla yaradılıb. Bu simmetriyanı gözləmək baxımından "ə"-ni də "a" hərfinin üzərinə iki nöqtə qoymaqla yazmaq olar. "ə" hərfinin belə yazılması elmi cəhətdən daha düzgün olar.

Veysəlli hesab edir ki, almanlar "ç" səsini latın "tsch", ingilislər "ch" qrafem birləşməsi kimi verirlər. Bunun üçün onlar yalnız latın əlifbasından istifadə ediblər. Bunu ən gözəl optimal variant sayan alimin fikrincə, Azərbaycanda da "ç" qrafemlərin birləşməsi kimi yazıla bilər.

"Biz "ç" yazanda aşağısında "quyruq" qoyuruq. Buna nə ehtiyac var idi ki? Dünyanın heç bir əlifbasında "ç" dördüncü hərf deyil. Çünki ona ehtiyac yoxdur", - direktor əvəzi qeyd edib.

O əlavə edib ki, bütün Avropa, o cümlədən almanlar vahid latın əlifbasından istifadə edirlər. Amma hər bir xalq müəyyən mənada oraya öz yeniliyini əlavə edir.

"Əgər biz latın qrafikalı əlifbadan istifadə ediriksə, sandıqda nə varsa, ondan istifadə edilməlidir. Yenidən latın qrafikalı əlifbaya işarə əlavə etməyə ehtiyac yoxdur. Çünki onda "calaq əlifba" olacaq", - alim qeyd edib.

Dilçi onu da bildirib ki, türkdilli xalqlar üçün vahid türk əlifbasının yaradılması mümkün məsələdir. Bu halda hərflərin heç birinə yenilik etmək lazım deyil. Sadəcə olaraq, bu halda da latın əlifbasındakı hərflərdən istifadə etməklə ya müəyyən birləşmələrdən, ya da diakritik işarələrdən istifadə etmək olar.

Veysəllinin fikrincə, vahid türk əlifbasının yaradılması mümkün olsa da, ortaq türk dilinin yaradılması elmi cəhətdən böyük problemdir.

"Sizcə, Anadolu, Osmanlı türkləri öz dillərindən imtina edib Azərbaycan dilinə keçərlər? Və ya biz öz dilimizdən imtina edərək başqa dilə keçərik? Bu, çətin, uzun sürən bir prosesdir. Bunun üçün vahid iqtisadiyyat, bazar və siyasi birlik olmalıdır", - alim əlavə edib.

Read More

Orta ixtisas təhsili müəssisələrinə ərizə qəbulu başladı

Bu gündən etibarən orta ixtisas təhsili müəssisələrinə ümumi orta təhsil bazasında (9 illik) ərizə qəbulu başlayıb.

Bu barədə Tələbə Qəbulu üzrə Dövlət Komissiyasının mətbuat xidmətindən məlumat verilib. 

Orta ixtisas təhsili müəssisələrinə qəbul imtahanlarında iştirak etmək üçün abituriyentlər bu gündən avqustun 24-dək internet vasitəsi ilə elektron ərizələrini doldura bilərlər. Abituriyentlər tələb olunan sənədləri təhsil aldıqları tədris müəssisəsinin yerləşdiyi rayonda fəaliyyət göstərən sənəd qəbulu komissiyalarına (SQK) təqdim edərək ərizələrini təsdiq edirlər. SQK-lar hər gün (şənbə və bazar günü istisna olmaqla) saat 09:00-dan 17:00-dək fəaliyyət göstərəcək. Abituriyentlər tələb olunan sənədləri təyin olunan SQK-lara təqdim etməklə ərizələrini təsdiq etdirməklə yanaşı, hər bir abituriyent eyni zamanda müxtəlif təhsil müəssisələrinin təhsili dövlət hesabına və ödənişli əsaslarla olan 12-dək ixtisas kodunu seçə bilər. Cari tədris ilində ümumi orta təhsil bazasında (9 illik) 47 orta ixtisas təhsili müəssisəsinə qəbul aparılacaq. Ayrılmış plan yerlərinin sayı 10404-dır. Onlardan 4866 dövlət sifarişi üzrə, 5538 yer isə ödənişli əsaslarladır.

Read More

IV ixtisas qrupu üzrə qəbul imtahanının nəticələri məlumdur

IV ixtisas qrupu üzrə qəbul imtahanının nəticələri məlumdur

2012/2013-ci tədris ili üçün Azərbaycan Respublikası ali təhsil müəssisələrinə  IV ixtisas qrupu üzrə iyulun 27-də keçirilmiş qəbul imtahanının nəticələri iyulun 30-da TQDK-nın internet saytında  yerləşdiriləcəkdir.  

 Hər bir abituriyent öz imtahan nəticələrinə dair məlumat vərəqini internet vasitəsilə əldə edə biləcəkdir. 

Abituriyentlər imtahan nəticələri barədə məlumatı həmçinin mobil telefonla 7727  nömrəsinə iş nömrələrini göndərməklə öyrənə bilərlər.  

IV ixtisas qrupu üzrə imtahanda iştirak etmək üçün sənəd vermiş 15408 abituriyentlərdən 1010 nəfəri imtahanda iştirak etməmişdir.  

İmtahanda iştirak edən abituriyentlərdən 31 nəfəri qaydalara zidd hərəkətlərə yol verdiklərinə görə mtahandan xaric olunmuş və nəticələri ləğv edilmişdir. 

 Test imtahanının nəticəsinə əsasən 2973 abituriyent (xüsusi qabiliyyət tələb edən və aqrar ixtisaslar üzrə müsabiqə iştirakçıları istisna olmaqla) müsabiqədə iştirak etmək hüququ qazanıb. 2  nəfər maksimal nəticə-700 bal toplayıb.  

İxtisas seçimi avqustun 7-dən 16-dək internet vasitəsilə aparılacaq. Qəbul aparılan ixtisasların siyahısı isə “Abituriyent” jurnalının 3-cü sayında dərc olunub.  

IV  ixtisas qrupu üzrə ixtisas seçimində aşağıdakı müsabiqə şərtlərini ödəmiş abituriyentlər iştirak edə bilərlər: 

Ümumi balı 250-dən, hər bir imtahan fənni üzrə ayrılıqda topladığı nisbi balı 10-dan az olmayan abituriyentlər ixtisas seçimində iştirak edə bilərlər. 

Ümumi balı 350 və daha çox olan abituriyentlərin ixtisas seçiminə buraxılmaları üçün onların fənlər üzrə cavablarına nisbi bal məhdudiyyəti tətbiq olunmur. 

Dövlət sifarişi əsasında ayrılmış yerlərin ixtisas seçimində ümumi balı 350-dən və hər bir imtahan fənni üzrə ayrılıqda topladığı nisbi balı 10-dan az olmayan abituriyentlər iştirak edə bilərlər.  

QEYD: Aqrar ixtisaslar üzrə ixtisas seçiminə ümumi balı 150-dən az olmayan abituriyentlər buraxılacaqlar.  

Mənbə: tqdk.gov.az

Read More

Yaradıcı Sahibə sahib olmaq olmaz!

Yaradıcı Sahibə sahib olmaq olmaz!

Son illərdə Azərbaycanda neft hasilatının tükənəcəyi səslənir. Bu fikir kökündən yanlışdır. Karbohidrogen ehtiyatlarının, faydalı qazıntılarının, flora və faunanın tükənməsi üçün ilk növbədə yer planetində dərin qatlarda su ehtiyatlarının tamamilə tükənməsi lazımdır ki, bu da mümkün deyil. Çünki Yer kürəsi bizim Günəş sistemində nüvəsinə görə aktiv bir planetdir.

I – Su: təbiətin və insanın həyatında...

Yer kürəsi mərkəzində olan nüvə yaranışa bir kömək və işıq potensialıdır. O potensial olmadan planetdə su və oksigen varlığı mümkün deyil.

Yaranış anından varlıqlara nisbi nəm qədəri ayrılıb. Dərin qatlarda nəm laydan-laya, qatdan qata, süxurdan süxura keçməklə o layın tamlığa gəlməsinə köməkçi komponentdir. Nüvə planetin mərkəzində aktiv olduğundan, dərin qatlarda gedən proseslər yer səthinə  yönəlməmədir (heç bir varlıq fəsil-fəsil bizim planetə kənardan su daşıyıb tökmür). Kürə daxilində nəmlik prosesi o qədər bərabər dəqiqlikdədir ki, nisbi nəmlik laydan-laya, qatdan-qata, süxurdan-süxura dayanmadan hərəkət edərək faydalı qazıntıları hasilə gətirib son nəticədə suyu yer səthinə qaldırır. Bu proses bir zəncir birləşməsinə və ötürücüsünə bənzəyir. O nəmlərin nəticəsində kürə kürə dərinliklərində fasiləsiz proses davam edir. Gedən proseslər nəticəsində bəşəriyyətə vacib bir birləşməni – xam nefti (eləcə də, digər faydalı qazıntıları) hasilə gətirir. Təbii qaz isə bir kondensat kimi onu hifz edir.

Kürə qatlarında nisbi nəmlik getməsəydi, qızıl, gümüş, platin, almaz, dəmir, mis və s. əldə olunması mümkünsüz olardı. D.Mendeleyevin tərtib etdiyi cədvəldə kimyəvi elementlər yer tutur. Lakin kürə qatlarında kimyəvi elementlər birləşməsi daha çoxdur.

Göl, çay suları bitki aləmini hasilə gətirir  və dayanmadan ayrılma baş verir. O ayrılmadan buludlar yaranır, o buludlardan yağışlar, qarlar, dolular əmələ gəlir. O çevrilmə prosesi hava və hava qatını yaradır.

II- ...axır, sıxılır, buxarlanır, donur!

Bəşərə, canlı varlıqlara bax, canlı varlıq hərəkətdədir. Onun hərəkətverici mexanizmi oynaqlarındadır. Sümük arasında olan isə mayedir (tibbdə ona “sinovyal” deyilir). O maye əsasdır. Göz qapaqları və göz hər an hərəkətdədir. 40 dərəcə istidə o maye buxarlanıb yox olmur, 40 dərəcə şaxtada donub gözdə buz olmur. Vücud üzvlərindən ayrılmalar olmasa, oynaqlar hərəkətsiz olar.

H.Cavid əfəndi deyib ki, “Və minəl mai küllü-şeyun hey” – “su ilə canlanır əvət hər şey”.

Su şəffaf, ağ, dadsız maye qədəridir. Eyni zamanda suyun sıxılma, buxarlanma, donma və axıcılıq xassəsi də var. Su həm Kainatımızın, həm təbiətimizin, həm də elə özümüzün həyat hormonudur – axıcılığı və yaradıcı dinamikasıyla əbədi yaşam xüsusiyyəti var. Cəm yaranmışların ona ehtiyacı var. İlahi Qədəri Tanrıdandır. Yaradandan kainatlara və varlıqlara nisbi nəmlik qədəri ayrılmasa idi, cəm varlıqlar quruluqdan alovlanardı.

III – Bəşəriyyət bəhrələnər, yarada bilməz!

Azərbaycanda Duzdağ, Gümüşlüdə gümüş, Parağaçayda molibden, Naftalanda müalicəvi  neft, Abşeronda palçıq vulkanları, Daşkəsəndə mis, Kəlbəcərdə qızıl yataqları, Almaniyada Rur kömür hövzəsi, Ukraynada daş kömür, Rusiyada almaz, qızıl, Braziliyada qəhvə, Ərəbistanda səhra, dənizdə balıqlar, təbiətdə quşlar Yer üzündə bəşəriyyət üçün tükənməzdir. Onlardan bəşəriyyət bəhrələnər, amma onları bəşər hasilə gətirə bilməz.

Yaranmışın Yaradıcı Sahibi var. O Sahibə isə sahib olmaq olmaz. Kainatlara, yer qatına hökm etmək olmaz.

IV- İnsanın Kainatdan istəyi...

Bu yer məkanı necə olaydı?

Bu yer planeti elə bir yer olaydı ki, mehribançılıqlar başda, rəhm qəlbdə, xeyirxahlıqlar addımlarda, sülh gözlərdə, sədaqət biri-birinə uzanmış əllərdə olaydı.

Onda nələr olardı?

Dillər bal olardı, nəfəslər rahat, işıqlar çox, ruzilər rəvan olardı. Dərmanlar əvəzinə şirin sular olardı. Onda bəşəriyyət bu cənnətdən “o cənnətə” köçmədə olardı. Əzablar insan varlığından yox olardı. Xoşbəxt yaranış, xoşbəxt bəşər onda olardı.

Vahid RZAYEV

Read More

Yer üzü və insan faktoru !

Yer üzü və insan faktoru

Min illərlə planetimiz dağıntılara, faciələrə, bir-birini əvəzləyən sağalmaz xəstəliklərə düçar olub. Bu hallar hələ də davam etməkdədir!

I.  Etinasızlıqlarımız

Bu hallar arasında səbəbləri araşdırmaq istədim. Tarixlər, elmlər, müharibələr, inanclar da bəşəriyyəti birliyə gətirə bilmədi.

Səbəblər nə idi?

İnsanların bir-birinə qarşı etinasızlıqları, təşəkkürsüzlüyü, yer üzünə hakimi-mütləqlik iddiaları! Ətrafa, varlıqlara etinasızlıqlarının nəticələri idi. İnsanlar arasına düşünülmüş yalan, iftira yaymaq ancaq və ancaq mədə, pul, qanlı zorakılıqlar, elmsizlik, insanı insan qarşısında bir aciz qul qədərinə yendirmək məqsədi daşıyıb. Onların əksinə isə, sağalmaz xəstəliklər, daşqınlar, uğursuzluqlar  kainatdan bəşəriyyətə bir cəza kimi göndərildi.

Bunlar heç də ekologiya, təbiət hadisələri deyildi.

Bunlar bəşəriyyətə xəbərdarlıq idi.

II. Borclu insan

Əsrlərlə bəşəriyyəti o qədər ictimai davranış, düşüncə, zorakılıqlarla məcburi borclu ediblər ki, insan insanın, kainatın qarşısında təfəkkürü və borcunun nədən ibarət olduğunu tamamilə unudub. Elə bir mərhələyə can atırıq ki, olan həqiqətləri də unudaq. Hər bir halın “sonsuz qədərində dəyərsiz və mənasızdır” anlayışlarına sürüklənirik. İnsan fərqlərdə yox, FƏRDLƏRDƏDİR. O, daha da yüksəkliklərdədir. Amma ölçü və məsafə meyarına sığmayan insan “mən niyə yaranmışam” sualı ilə üsyana qalxıb.

III. Cahillik və kamillik

Cahillik kamillik qarşısında aciz olmalıykən, kamillik cahillik qarşısında aciz olubdur,  sanki aradan uzaqlaşıb yox olubdur.

Bəşər bəşəri dərk etmək istəmir – bu, qəribədir!

Bəşəriyyət arasından mehribançılıqlar uzaq olubdur – bu, qəribədir!

Bəşər özünü, bəşəriliyinin nədən ibarət olduğunu dərk edə bilmir – bu, qəribədir!

Yer üzündə olan dağıntılar gözü önündədir, görmək istəmir – bu qəribədir!

Bəşər  bir-biri arasında sülhü görmək istəyir, sülhü görmək istəməyənlər də var – bu, qəribədir!

Qitələr dağıntılar arasındadır, sanki yer üzü sürünmədədir, bəşər bu halları dərk edə bilmir – bu, qəribədir!

Bu dağıntılar – aramsız yağışlar, dözülməz istilər, səfalət, xəstəliklər bəşərə bir əlamətdir, dərk edə bilmir – bu, qəribədir!

Çünki insanla insan arasında, ətrafındakılara  etinasızlıqların, təşəkkürsüzlüyün nəticəsidir – bu  isə qəribə deyil!

Fəsillər də daha insanlarla üz-üzə durmadadır! İndiki  mərhələdə (2007-2010-cu illər) bütün tədavül vasitəsi olan pul sayı yerindədir, lakin insanın fəda olmaq istədiyi pul da ondan üz döndərir, o da bir birliyə yığışmır!

Bunlar ittiham deyil, nəticədir!

Nə qədər  qərarlar, müzakirələr, etsələr də, orada bəşəriyyət adına, “rifah və insan varlığı” anlayışı  yoxdur, qitələr  faciələrə bürəlidir. Bu  gediş və davranışlarla yer üzü bir cəhənnəmə dönür, bəşəriyyət sanki “qara varlığı” çağırmaqdadır.

IV. Xilas varmı?

Yer üzü xilas ola bilərmi?

Olar!

Təşəkkürlüdürmü insan:

- əynindəki paltarına;

- yeridiyi küçəsinə;

- oturduğu stuluna;

- ayağındakı ayaqqabısına;

- bugünkü qidasına;

- öz dostuna;

- öz yaxınına;

- öz ərazisinə;

- yer üzünə...

...Kainat, mələklər yaranmışlara rəhmlidirlər! Kainatdan məhdudiyyətlər məhrumiyyətlər deyil, məhrumiyyətlər isə məhdudiyyətlər deyil, ey bəşəriyyət!

Vahid Rzayev

Read More